Sirkülasyon pompası sıkıştı: nasıl anlaşılır, nasıl kurtarılır?

Isıtma sezonunun ilk günlerinde kazan dairelerinden en sık gelen şikâyetlerden biri, sirkülasyon pompasının uğuldadığı hâlde suyu dolaştırmamasıdır. Yaz boyunca hiç çalışmayan pompanın rotoru, gövdeyle arasında biriken kireç ve tortu nedeniyle yapışmış olabilir. Motor elektrik alır, manyetik alan oluşur, ama rotor dönmeye başlayamaz. Sonuç sürekli bir vızıltı, ısınan bir pompa gövdesi ve soğuk peteklerdir.

Sıkışmış bir pompayı kurtarmak bazen basit bir işlemdir; bazen de pompanın sökülmesini gerektirir. Bu yazıda sıkışmanın nasıl anlaşılacağını, işleme başlamadan önce alınması gereken güvenlik önlemlerini ve kurtarma işleminin genel mantığını anlatıyoruz. Kurtarma adımları sıcak ve basınçlı su ile elektrik içerdiği için deneyiminiz yoksa işi bir ustaya bırakmanızı öneririz.

Bu konuda aceleci davranmamak önemlidir. Uğuldayan bir pompayı saatlerce enerjili bırakmak, basit bir sıkışmayı motor sargısı arızasına dönüştürebilir. Sorunu fark ettiğinizde pompanın elektriğini kesmek, en ucuz ve en etkili ilk adımdır.

Sıkışma nasıl anlaşılır?

Sıkışmış bir pompada genellikle şu belirtiler bir arada görülür:

• Pompa elektrik alıyor, gövdeden belirgin bir uğultu ya da vızıltı geliyor
• Pompa gövdesi her zamankinden daha sıcak
• Pompa çıkışındaki boru ile girişindeki boru arasında sıcaklık farkı oluşmuyor; su dolaşmıyor
• Elektronik pompalarda ekranda ya da ışıklarda “blokaj” anlamına gelen bir uyarı görünüyor
• Sistem birkaç ay çalışmadan beklemiş, örneğin ilk kez sonbaharda devreye alınmış

Pompa hiç ses çıkarmıyorsa sorun büyük olasılıkla elektrik tarafındadır: sigorta, kablo, kumanda ya da kondansatör. Bu durum sıkışmadan farklıdır ve bir elektrik ustasının ölçüm yapmasını gerektirir.

Sıkışmanın nedenleri

Sirkülasyon pompalarının çoğu “ıslak rotorlu” tiptedir. Bu tip pompalarda rotor, dolaşan suyun içinde döner ve su hem yatakları yağlar hem de motoru soğutur. Pompa uzun süre durduğunda su içindeki kireç, pas parçacıkları ve tortu rotor ile gövde arasındaki dar boşlukta çöker. Su sertliği yüksek bölgelerde ve tesisatı eski, paslı binalarda bu durum daha sık görülür.

Sistem suyunun yaz boyunca boşaltılıp doldurulması da sıkışmaya katkıda bulunabilir; her yeni dolumda sisteme taze kireç ve oksijen girer. Bu yüzden ısıtma sistemleri genellikle yaz aylarında boşaltılmadan dolu bırakılır.

İşleme başlamadan önce güvenlik

Önce elektriği kesin. Pompanın sigortasını ya da kumanda anahtarını kapatın. Kombi içindeki pompalara cihaz kapağı açılarak müdahale edilmez; bu durumda kombinin servisini arayın.

Kurtarma işlemine geçmeden önce şu önlemler alınmalıdır:

1. Sistemin soğumasını bekleyin. Kazanı kapatın ve sistem suyunun dokunulabilecek sıcaklığa düşmesini bekleyin. Isıtma sistemlerinde su çok yüksek sıcaklıklarda olabilir.
2. Pompanın vanalarını kapatın. Varsa pompanın giriş ve çıkış vanalarını kapatarak pompayı sistemden ayırın. Böylece işlem sırasında sistemdeki suyun boşalması önlenir.
3. Çevreyi koruyun. Pompanın altına bir bez ve küçük bir kap yerleştirin. Kablo bağlantılarının ve klemens kutusunun su almayacağından emin olun.
4. Kılavuzu kontrol edin. Pompanızın kurtarma için bir vidası olup olmadığını ve üreticinin önerdiği yöntemi kılavuzdan öğrenin.

Islak rotorlu ve kuru rotorlu pompalar

Konut ve apartman ısıtma sistemlerinde ağırlıklı olarak ıslak rotorlu pompalar kullanılır. Büyük binalarda, sitelerde ve endüstriyel tesislerde ise motorun pompa gövdesinden ayrı durduğu, mil ile çalışan ve sızdırmazlığın mekanik salmastrayla sağlandığı kuru rotorlu pompalar tercih edilebilir. Bu iki tipte sıkışma sorunu farklı şekilde ortaya çıkar.

Kuru rotorlu pompalarda motor ile pompa arasında bir kaplin bulunur ve sıkışma çoğu zaman salmastranın yapışması ya da pompa içindeki birikinti nedeniyle olur. Bu pompalarda kurtarma vidası bulunmaz; müdahale için kaplin muhafazasının açılması ve milin uygun bir aletle çevrilmesi gerekir. Bu işlem dönen parçalara erişim anlamına geldiği için yalnızca elektrik kesilip kilitlendikten sonra ve deneyimli bir usta tarafından yapılmalıdır. Salmastra yapışması sonrası pompanın sızdırmaya başlaması da sık görülür; bu durumda salmastra değişimi gerekir.

Kurtarma işleminin genel mantığı

Kurtarma vidası olan pompalar

Birçok ıslak rotorlu pompanın ön yüzünde, motor milinin ucuna denk gelen bir kapak vidası bulunur. Bu vida çıkarıldığında milin ucundaki yarık görünür hâle gelir. Usta genellikle düz uçlu bir tornavidayla mili birkaç kez döndürerek rotoru yapıştığı yerden kurtarır. Vida çıkarıldığında az miktarda su gelmesi normaldir; bu nedenle vanaların kapalı ve sistemin soğuk olması önemlidir.

Mil serbestçe dönmeye başladıktan sonra vida contasıyla birlikte yerine takılır, vanalar açılır, elektrik verilir ve pompanın sessizce çalışıp çalışmadığı izlenir. Pompa gövdesinde ve borularda kısa süre sonra sıcaklık farkı oluşuyorsa su dolaşmaya başlamış demektir.

Kurtarma vidası olmayan pompalar

Yeni nesil elektronik pompaların bir kısmında ön vida bulunmaz. Bu pompalar genellikle motoru farklı yönlerde kısa darbelerle zorlayarak rotoru kendiliğinden kurtarmaya çalışan bir işleve sahiptir. Bazı modellerde bu işlem bir tuşla elle başlatılabilir. Otomatik kurtarma başarısız olursa pompanın motor kısmının gövdeden ayrılması ve rotorun temizlenmesi gerekir. Bu iş pompanın sökülmesini gerektirdiği için ustaya bırakılmalıdır.

Kondansatör kaynaklı kalkış sorunu

Bazen sorun gerçek bir sıkışma değil, motorun kalkış gücünü sağlayan kondansatörün zayıflamasıdır. Bu durumda mil serbestçe döndüğü hâlde motor kendi başına kalkamaz. Kondansatörün işlevi hakkında genel bilgi için Vikipedi’deki kondansatör maddesine bakabilirsiniz. Kondansatör elektrik kesildikten sonra da yük tutabileceği için ölçümü ve değişimi bir ustanın işidir.

Kurtarmak mı, söküp temizlemek mi?

Kurtarma vidasıyla mili döndürmek, rotor üzerindeki ince bir kireç tabakasını kırmaya yeter. Ancak tortu kalınsa ya da pas parçacıkları rotor ile gövde arasına sıkışmışsa mil kısa süre dönse bile pompa birkaç gün içinde yeniden kilitlenebilir. Bu gibi durumlarda motor kısmı gövdeden ayrılır, rotor ve rotor odası temizlenir, contalar yenilenir.

Sökme ve temizleme, kurtarma vidasına göre daha uzun süren bir işlemdir ve sistemden pompanın tamamen ayrılmasını gerektirir. Buna karşılık sorunun kaynağına inildiği için genellikle daha kalıcı sonuç verir. Usta temizlik sırasında rotor yüzeyini ve yatakları da görerek pompanın ömrü hakkında daha sağlıklı bir yorum yapabilir.

Kurtarma sonrası dikkat edilecekler

Pompa kurtarıldıktan sonra ilk günlerde düzenli olarak dinlenmelidir. Tıkırtı, hırıltı ya da yeniden uğultu başlarsa yataklar aşınmış ya da rotor yüzeyi zarar görmüş olabilir. Pompa birkaç kez üst üste sıkışıyorsa sistem suyunun kalitesi, pislik tutucuların durumu ve tesisattaki tortu birikimi değerlendirilmelidir. Sürekli sıkışan bir pompayı tekrar tekrar kurtarmak yerine sistem temizliği ve pompanın durumu birlikte ele alınmalıdır.

Sıkışma sırasında uzun süre enerji alan pompalarda motor sargısı aşırı ısınmış olabilir. Kurtarma sonrasında pompa çalışıyor ama kısa süre sonra koruma devreye girip duruyorsa sargıda hasar olabilir. Bu durumda sirkülasyon pompası arıza belirtileri yazımızdaki diğer olasılıklar da gözden geçirilmelidir.

Sıkışmayı önlemek için

• Isıtma sistemini yaz aylarında boşaltmamak; dolu ve uygun basınçta bırakmak
• Yaz aylarında pompayı ayda bir kez kısa süre çalıştırmak ya da bu işlevi olan bir kumanda kullanmak
• Pislik tutucuları ve filtreleri sezon öncesinde temizletmek
• Sistem suyu için üreticinin önerdiği koşullara dikkat etmek; gerekiyorsa uygun koruyucu kimyasallar konusunda uzman görüşü almak
• Pompayı sezon başında, ilk soğuk günü beklemeden denemek

Sık sorulan sorular

Sıkışmış pompaya vurarak kurtarmak doğru mu?

Pompa gövdesine çekiçle ya da sert bir cisimle vurmak gövdeye, yataklara ve rakorlara zarar verebilir. Bazı kişiler bu yöntemle geçici sonuç alsa da önerilmez. Pompanın kurtarma vidası varsa kılavuzdaki yöntem, yoksa ustanın sökerek temizlemesi daha doğrudur.

Kurtarma vidasını açtığımda çok su gelirse ne yapmalıyım?

Vidayı hemen geri takın. Çok su gelmesi, pompanın vanalarının tam kapanmadığını ya da hiç vana olmadığını gösterir. Bu durumda işlemi bir ustaya bırakmak gerekir; sistemin kısmen boşaltılması ve sonrasında yeniden doldurulup havasının alınması gerekebilir.

Pompa kurtarıldıktan sonra kaç yıl daha kullanılabilir?

Bunu önceden kestirmek mümkün değildir. Rotor ve yataklar sağlamsa pompa uzun süre sorunsuz çalışabilir. Sık sıkışan, gürültülü ya da gövdesi kireçle dolmuş pompalarda ise yenileme düşünülmelidir.

Kombi içindeki pompa sıkıştıysa kendim kurtarabilir miyim?

Kombi kapağının açılması gaz ve elektrik tesisatına erişim anlamına gelir. Bu nedenle kombi içindeki pompaya yalnızca kombinin servisi ya da yetkin bir teknisyen müdahale etmelidir.

Pompa her sonbaharda sıkışıyorsa ne yapılmalı?

Her yıl tekrarlanan sıkışma, sistem suyunda yoğun tortu ya da kireç bulunduğuna işaret eder. Pislik tutucunun ve tesisatın temizlenmesi, gerekirse sistemin uzman eşliğinde yıkanması ve yaz aylarında pompanın düzenli aralıklarla kısa süre çalıştırılması önerilir. Pompa yaşlıysa yeni nesil, otomatik kurtarma işlevine sahip bir modelle değiştirilmesi de değerlendirilebilir.

Sirkülasyon pompanız sıkıştıysa teklif formunu doldurarak bölgenizdeki ustalardan destek isteyebilirsiniz.