Hidrofor basınç şalteri ayarı: devreye girme ve durma basıncı

Hidrofor sistemlerinin beyni sayılabilecek basınç şalteri, küçük bir kutunun içinde yay, membran ve elektrik kontaklarından oluşur. Tesisattaki basınç düştüğünde kontakları kapatarak motoru çalıştırır, basınç yükseldiğinde kontakları açarak motoru durdurur. Pompanın sık çalışması, hiç durmaması ya da üst katlara yetersiz basınç gitmesi gibi şikâyetlerin önemli bir kısmı bu küçük parçanın ayarıyla ilgilidir.

Bu yazıda şalterin çalışma mantığını, ayarların ne anlama geldiğini ve hangi durumlarda işi bir ustaya bırakmanız gerektiğini anlatıyoruz. Her şalter modelinin yapısı farklı olabileceği için burada anlatılanlar genel bilgidir; ayar yapmadan önce mutlaka şalterin ya da pompanın kullanım kılavuzuna bakın.

Önemli güvenlik notu: Basınç şalterinin kapağının altında şebeke gerilimi taşıyan kontaklar ve klemensler bulunur. Kapağı açmadan önce pompanın sigortasını kapatın ve gerilim olmadığından emin olun. Elektrik işlerinde deneyiminiz yoksa ayarı bir ustaya bırakın.

Şalterin iki temel değeri

Basınç şalterleri iki değerle tanımlanır:

• Devreye girme basıncı (alt değer): Basınç bu değerin altına indiğinde pompa çalışır.
• Durma basıncı (üst değer): Basınç bu değere ulaştığında pompa durur.

İki değer arasındaki farka fark basıncı ya da diferansiyel denir. Örneğin şalter 2 barda devreye girip 3,5 barda duruyorsa fark 1,5 bardır. Fark küçüldükçe tesisattaki basınç daha sabit olur ama pompa daha sık çalışıp durur. Fark büyüdükçe pompa daha seyrek çalışır ama musluktaki akışta belirgin bir değişim hissedilir.

Ev tipi şalterlerde sık görülen yapı

Yaygın mekanik şalterlerin birçoğunda iki ayar somunu bulunur. Genellikle büyük yayın somunu her iki değeri birlikte yukarı ya da aşağı kaydırır; küçük yayın somunu ise yalnızca durma değerini, yani farkı değiştirir. Ancak bu yapı her modelde aynı değildir ve bazı şalterlerde tek bir ayar noktası vardır. Elektronik basınç kontrol cihazlarında ise ayarlar bir ekran ya da düğmeler aracılığıyla yapılır. Bu nedenle şalterinizin hangi tipte olduğunu kılavuzdan doğrulamadan somunları çevirmeyin.

Hangi değerler seçilmeli?

Doğru değerler binanın yüksekliğine, tesisatın yapısına ve pompanın kapasitesine bağlıdır. Burada üç temel ilke var:

1. Devreye girme basıncı, en üst kattaki musluğa yeterli basınç sağlamalıdır. Kabaca her 10 metre yükseklik farkı yaklaşık 1 bar kayıp demektir; buna musluktan beklenen çıkış basıncı ve boru kayıpları eklenir.
2. Durma basıncı, pompanın üretebileceği en yüksek basıncın belirgin şekilde altında olmalıdır. Pompa etiketinde ya da kılavuzunda yer alan performans eğrisi bu konuda yol gösterir. Durma değeri pompanın sınırına çok yakın seçilirse pompa hedefe ulaşmakta zorlanır ve uzun süre çalışır; bu durum hidrofor sürekli çalışıyor yazımızda anlattığımız sorunlara yol açar.
3. Tesisat ve cihazların izin verdiği en yüksek basınç aşılmamalıdır. Kombi, şofben, çamaşır makinesi ve armatürlerin üretici tarafından belirtilen çalışma basınçları vardır. Gereğinden yüksek ayar, conta ve hortum sorunlarını artırır.

Genleşme tankının ön basıncı da devreye girme değerine göre ayarlanmalıdır. Genel bir uygulama olarak ön basınç, devreye girme basıncının biraz altında tutulur. Bu konuyu ayrıntılı olarak hidrofor tank ön basıncı yazımızda ele aldık.

Örnek üzerinden düşünmek

Değerlerin nasıl belirlendiğini somutlaştırmak için varsayımsal bir örnek ele alalım. Pompanın bodrumda olduğu, en üst kattaki musluğun pompadan yaklaşık 14 metre yukarıda bulunduğu bir apartman düşünün. Bu yükseklik farkı tek başına 1,4 bar civarında bir kayıp demektir. En üst kattaki duşun rahat çalışması için musluk ucunda 1–1,5 bar kalması istenirse ve boru kayıpları için de bir pay eklenirse devreye girme değerinin 3 bar civarında olması gerektiği sonucuna varılabilir.

Durma değeri ise bunun üzerine seçilecek fark basıncıyla belirlenir. Fark 1–1,5 bar seçilirse durma değeri 4–4,5 bar aralığına gelir. Bu noktada pompanın bu basıncı rahatça üretip üretemediği performans eğrisinden kontrol edilmelidir. Pompanın kapalı vanada ulaştığı en yüksek basınç bu değere çok yakınsa durma değeri düşürülür ya da pompanın binaya uygunluğu sorgulanır. Bu örnekteki rakamlar yalnızca hesabın mantığını göstermek içindir; gerçek bir binada değerler ölçüm ve kılavuz bilgisiyle belirlenmelidir.

Ayar değişikliği nasıl ele alınır?

Aşağıdaki adımlar bir ustanın genellikle izlediği sırayı anlatır. Amaç kendi başınıza elektrik işine girişmeniz değil, ayarın mantığını anlamanızdır.

1. Mevcut durumu kaydetmek: Pompa çalışırken manometrede pompanın hangi değerde durduğu ve basınç düşerken hangi değerde yeniden çalıştığı not edilir.
2. Elektriği kesmek: Pompanın sigortası kapatılır, gerilim olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır.
3. Kapağı açmak ve somunu çevirmek: İlgili somun küçük adımlarla, genellikle yarım tur ya da daha az çevrilir.
4. Kapağı kapatıp test etmek: Kapak kapatıldıktan sonra elektrik verilir, pompa birkaç kez çalıştırılıp durdurularak yeni değerler manometreden okunur.
5. Tank ön basıncını kontrol etmek: Devreye girme değeri değiştiyse tank ön basıncı da buna göre gözden geçirilir.

Her ayar adımında elektriğin kesilip yeniden verilmesi gerektiği için bu işin dikkat ve zaman isteyen bir iş olduğu açıktır. Bu nedenle çoğu yönetici ve ev sahibi işi pompa ustasına bırakmayı tercih eder.

Manometreye ne kadar güvenebilirsiniz?

Bütün ayarlar manometrede okunan değere dayanır. Ancak pompa odalarındaki manometreler yıllar içinde nem, titreşim ve basınç darbeleri nedeniyle hatalı göstermeye başlayabilir. İbresi sıfıra dönmeyen, titreyen ya da camının içi buğulanmış bir manometre şüpheyle karşılanmalıdır. Ayar yapmadan önce manometrenin sağlamlığını kontrol etmek, yanlış değerlerle uğraşmanın önüne geçer.

Manometrenin şalterle aynı noktaya yakın bağlanması da önemlidir. Manometre pompa çıkışında, şalter ise tank tarafında uzak bir noktadaysa iki nokta arasındaki boru kaybı nedeniyle okunan değerler şalterin gördüğü basınçla tam örtüşmeyebilir. Usta genellikle doğrulama için ayrı bir test manometresi kullanır.

Şalter arızasının belirtileri

Bazen sorun ayarda değil, şalterin kendisindedir. Şu belirtiler şalter arızasını düşündürebilir:

• Basınç durma değerine ulaştığı hâlde pompanın durmaması
• Pompanın çalışırken kısa kısa kesilmesi ya da cızırtı sesi gelmesi
• Şalterin kapağında ya da çevresinde yanık izi, koku veya renk değişimi
• Ayar somunları değiştirilmediği hâlde değerlerin zamanla kayması
• Şalterin bağlantı ağzında tortu birikmesi ve membranın tepkisizleşmesi

Kontakları kararmış ya da yapışmış bir şalterin temizlenmesi geçici bir çözüm olabilir ama genellikle yenilenmesi önerilir. Kontak yapışması motorun hiç durmamasına, dolayısıyla susuz kalma durumunda ciddi hasara yol açabilir.

Elektronik basınç kontrol cihazları

Son yıllarda birçok sistemde mekanik şalter yerine akış ve basınç algılayan elektronik kontrol cihazları kullanılıyor. Bu cihazlar genellikle kuru çalışma koruması da sağlar; su kesildiğinde pompayı durdurur ve belirli aralıklarla yeniden dener. Ayar aralığı modele göre değişir ve bazılarında yalnızca devreye girme değeri ayarlanabilir. Elektronik cihazlarda arıza belirtileri genellikle ekrandaki uyarı ışıkları ya da hata kodlarıyla gösterilir; bunların anlamı kılavuzda yer alır.

Güvenlikle ilgili ek hatırlatmalar

Pompa odaları çoğu zaman nemli ortamlardır. Bu ortamlarda elektrik tesisatında kaçak akım rölesi bulunması, olası bir yalıtım hatasında can güvenliği açısından büyük önem taşır. Pompa panosunda kaçak akım koruması olup olmadığını bilmiyorsanız bunu bir elektrik ustasına kontrol ettirin. Islak elle ya da ıslak zeminde durarak şaltere, prize veya kablolara dokunmayın.

Sık sorulan sorular

Hidrofor basınç şalteri fabrikadan ayarlı gelir mi?

Birçok şalter ve paket hidrofor fabrikadan genel kullanıma uygun bir aralıkla ayarlı gelir. Ancak bu değerler binanızın yüksekliğine ve tesisatınıza uygun olmayabilir. Montaj sırasında ustanın değerleri binaya göre gözden geçirmesi gerekir.

Durma basıncını yükseltirsem üst katlarda su daha güçlü gelir mi?

Pompanın kapasitesi yetiyorsa ortalama basınç artacağı için üst katlarda iyileşme görülebilir. Ancak durma değeri pompanın sınırına yaklaşırsa pompa durmakta zorlanır. Üst katlardaki zayıflık için asıl belirleyici olan genellikle devreye girme değeridir.

Şalter ayarından sonra pompa çok sık çalışıp duruyorsa ne olmuştur?

Fark basıncı çok daraltılmış olabilir ya da genleşme tankının ön basıncı yeni değerlere uymuyordur. Tankın membranı yırtıldıysa da benzer bir belirti görülür. Tank kontrol edilmeden yalnızca şalterle oynamak sorunu çözmeyebilir.

Basınç şalterini kendim değiştirebilir miyim?

Şalter değişimi elektrik bağlantısı gerektirir ve yanlış bağlantı hem cihaz hasarına hem de elektrik çarpması riskine yol açar. Bu nedenle değişimin bir elektrik ya da pompa ustası tarafından yapılması önerilir.

Şalter ayarı ya da şalter değişimi için ücretsiz teklif formunu doldurabilirsiniz. Belirtileri adım adım daraltmak isterseniz arıza teşhis sihirbazı da işinize yarar.