Dalgıç pompa su basmıyor: motor çalışıyor ama su yok

Bahçe sulamasında, çiftliklerde, sitelerde ve şebeke suyu olmayan yerleşimlerde kuyudan su çekmek için en çok kullanılan araç dalgıç pompadır. Pompa ve motor tek bir gövde hâlinde kuyunun içine, su seviyesinin altına indirilir; su yüzeye bir boru hattıyla basılır. Pompa gözden uzak olduğu için arızası da çoğu zaman tahmine dayanır: pano lambası yanıyor, sigorta atmıyor, belki bir uğultu geliyor ama hortumdan su çıkmıyor.

Dalgıç pompayı kuyudan çıkarmak vinç, ekipman ve deneyim gerektiren bir iştir. Bu yüzden pompayı çıkarmadan önce sorunun kuyu başında, panoda ya da yüzeydeki tesisatta olup olmadığını anlamak hem zaman hem masraf açısından önemlidir. Bu yazıda olası nedenleri ve güvenli kontrolleri sırayla ele alıyoruz.

Güvenlik: Dalgıç pompa panoları yüksek akım taşır ve kuyu başı genellikle ıslak bir ortamdır. Panonun kapağını açmayın, kablolara dokunmayın. Kuyu ağzının üzerine eğilirken düşme riskine karşı dikkatli olun ve kuyu kapağını açık bırakmayın.

Önce belirtiyi netleştirin

“Su basmıyor” ifadesi birbirinden farklı birkaç durumu kapsar. Teşhis için hangisinin yaşandığını ayırmak gerekir:

• Motor hiç çalışmıyor: Panoda ses yok, sayaçta tüketim yok. Bu durumda sorun büyük olasılıkla elektrik tarafındadır.
• Motor uğulduyor ama dönmüyor gibi: Panodan gelen ses var, bir süre sonra termik koruma atıyor. Kondansatör, sıkışma ya da kablo sorunu düşünülür.
• Motor çalışıyor, su hiç gelmiyor: Su seviyesi, boru kaçağı, kopmuş boru ya da çark sorunu olabilir.
• Su geliyor ama çok az ve kesik kesik: Kuyu veriminin düşmesi, kum ve tortuyla tıkanma ya da pompanın aşınması düşünülür.

Olası nedenler

Kuyu seviyesinin pompanın altına inmesi

Yaz aylarında, kurak dönemlerde ya da çevredeki kuyuların fazla çekim yaptığı zamanlarda yeraltı suyu seviyesi düşebilir. Pompa suyun üzerinde kalırsa hava çeker ve su basamaz. Kuru çalışma koruması olmayan sistemlerde motor bu durumda ısınır; pompanın iç parçaları kısa sürede zarar görür. Kuyunun verimi pompanın debisinden düşükse pompa ilk dakikalarda su basıp sonra kesilir, bir süre beklenince yeniden basar.

Boru hattında kaçak ya da kopma

Pompayı yüzeye bağlayan boru hattı yıllar içinde yıpranır. Birleşim yerlerinde gevşeme, çelik borularda paslanma ya da plastik borularda çatlak oluşabilir. Hat kaçırıyorsa su kuyuya geri akar ve yüzeye ulaşamaz. Boru tamamen koptuysa pompa çalıştığı hâlde yüzeyde hiç su görülmez. Pompayı tutan halat ya da zincirin de bu durumda kontrol edilmesi gerekir.

Çek valf arızası

Dalgıç pompaların çoğunda pompa çıkışında ya da hat üzerinde bir veya birden fazla çek valf bulunur. Çek valf suyun pompa durduğunda kuyuya geri kaçmasını önler. Kaçıran bir çek valf, her çalıştırmada hattın yeniden doldurulmasını gerektirir ve suyun gelmesi uzun sürer. Tam tersine, takılı kalmış bir çek valf suyun geçişini tamamen engelleyebilir.

Kondansatör ve kumanda panosu

Tek fazlı dalgıç motorlar, panodaki kondansatörlerle çalışır. Kondansatör zayıfladığında motor ya hiç kalkmaz ya da düşük devirde döner. Panodaki termik röle, kontaktör ya da seviye rölesi arızaları da motorun çalışmamasına veya kesik kesik çalışmasına yol açabilir. Elektrik motorlarının temel yapısı hakkında genel bilgi için Vikipedi’deki elektrik motoru maddesine bakabilirsiniz; ancak pano içindeki ölçüm ve değişimler yalnızca yetkin bir elektrik ya da pompa ustasının işidir.

Kum, çamur ve tortuyla tıkanma

Kuyudan kum geliyorsa emiş süzgeci ve çarklar zamanla tıkanır ya da aşınır. Kum, pompanın basıncını ve debisini düşürür; bazen çarkları tamamen kilitler. Kumla ilgili sorunları dalgıç pompa kum çekiyor yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Kablo ve ek yeri sorunları

Motor kablosunun kuyu içindeki ek yerinde su alması, kablonun kuyu cidarına sürtünerek hasar görmesi ya da yüzeydeki bağlantıların oksitlenmesi, motorun çalışmamasına veya koruma sistemlerinin sürekli atmasına neden olabilir. Bu tür arızalar genellikle izolasyon ölçümüyle tespit edilir.

Motor sargısının yanması

Uzun süre susuz çalışma, voltaj dalgalanmaları ya da sıkışma sonrası motor sargısı yanabilir. Bu durumda pompa çıkarılır, motor açılır ve sarım ya da motor değişimi gündeme gelir. Bu kararın nasıl verildiğini motor sarımı mı yeni motor mu yazımızda anlattık.

Kış aylarında ve uzun bekleme sonrasında

Yazlık evlerde, bağ ve bahçelerde dalgıç pompa aylarca çalıştırılmadan bekleyebilir. Uzun bekleme sonrasında çarklar arasında biriken tortu kuruyarak pompayı kilitleyebilir; motor uğuldar ama dönmez. Kışın ise yüzeydeki boru, vana ve basınç tankı donarak çatlayabilir. Bahar geldiğinde pompa çalıştırıldığında su yüzeye ulaşsa bile çatlak bir hattan kaybolur ve “su basmıyor” izlenimi doğar.

Bu nedenle uzun bekleme sonrasında pompayı ilk kez çalıştırmadan önce yüzey tesisatını gözden geçirmek ve donma riski olan bölgelerde kış öncesinde açıktaki hatları boşaltmak iyi bir alışkanlıktır.

Kuyu başında güvenli kontroller

Aşağıdaki kontroller pano kapağını açmadan ve kuyuya müdahale etmeden yapılabilir:

1. Sigorta ve kaçak akım rölesine bakın. Atmış bir sigorta ya da röle varsa bir kez kaldırmayı deneyin. Hemen yeniden atıyorsa tekrar denemeyin; bu bir arıza işaretidir.
2. Pano üzerindeki göstergeleri not edin. Uyarı lambaları, voltmetre ya da ampermetre değerleri ustaya çok şey anlatır.
3. Yüzeydeki vanaları kontrol edin. Çıkış vanasının açık olduğundan emin olun. Bahçe hatlarında bir vananın kapalı kalması sık görülür.
4. Yüzey tesisatında kaçak arayın. Kuyu başındaki bağlantılarda, filtrede ve tankta ıslaklık ya da fışkırma olup olmadığına bakın.
5. Kuyu seviyesini öğrenin. Seviye ölçer ya da kuyu kayıtları varsa son ölçüm değerine bakın. Çevredeki kuyularda da sorun olup olmadığını komşularınıza sorun.
6. Pompayı tekrar tekrar çalıştırmayın. Su gelmeyen bir pompayı uzun süre ya da çok sık çalıştırmak, sorunu büyütebilir.

Usta çağırmadan önce hazırlanacak bilgiler

Dalgıç pompa işlerinde ilk telefon görüşmesi, ekibin hangi ekipmanla geleceğini belirler. Şu bilgileri önceden toplamak hem gereksiz bir ziyareti önler hem de daha net bir teklif almanızı sağlar:

• Kuyunun toplam derinliği ve pompanın kaç metreye indirildiği
• Statik su seviyesi (pompa çalışmıyorken suyun kaç metrede durduğu) ve biliniyorsa çalışma sırasındaki seviye
• Kuyu borusunun çapı ve boru hattının çelik mi plastik mi olduğu
• Pompa ve motor etiket bilgileri ya da faturası; güç, faz sayısı ve kademe sayısı
• Panonun tipi: düz kontaktörlü, yumuşak yolvermeli ya da invertörlü
• Sorunun nasıl başladığı: ani bir elektrik kesintisi, fırtına ya da uzun bir kuru dönem sonrasında mı?
• Kuyudan son zamanlarda kum, bulanık su ya da koku gelip gelmediği

Kuyu kayıtları ya da sondajı yapan firmanın verdiği belge varsa bunun fotoğrafını da paylaşın. Derinlik ve seviye bilgisi olmayan durumlarda ekip, ölçüm için ek süre ayırmak zorunda kalabilir. Pompanın kuyudan ne zaman çıkarıldığı ve en son hangi işlemin yapıldığı da teşhisi hızlandıran önemli ayrıntılardır.

Pompanın kuyudan çıkarılması

Kontroller sorunu açıklamıyorsa pompanın kuyudan çıkarılması gerekir. Bu işlem kuyu derinliğine, boru tipine ve pompanın ağırlığına göre vinç ya da çektirme düzeneği gerektirir. Çıkarma sırasında boru hattı, kablo ve halat da gözden geçirilir. Pompanın ağzı kuyuya düşerse kurtarma işlemi çok daha zor ve maliyetli hâle geldiği için bu iş deneyimli ekiplere bırakılmalıdır.

Kuyu işleri ayrıca yasal düzenlemelere tabidir. Yeraltı suyu kullanımı ve kuyu açılması 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun kapsamında düzenlenir. Yeni bir kuyu açmayı ya da mevcut kuyuyu derinleştirmeyi düşünüyorsanız gerekli izinleri önceden araştırın.

Sık sorulan sorular

Dalgıç pompa susuz kalırsa hemen bozulur mu?

Kısa süreli kuru çalışma her zaman kalıcı hasar bırakmaz, ancak dalgıç motorlar soğutma için çevrelerindeki suya ihtiyaç duyar. Susuz çalışma süresi uzadıkça salmastra, yatak ve sargı hasarı riski artar. Kuru çalışma koruması olan bir pano bu riski önemli ölçüde azaltır.

Pompa su basmıyorsa ilk kontrol edilmesi gereken nedir?

Önce elektrik tarafı ve yüzeydeki vanalar kontrol edilir. Ardından kuyu seviyesi ve yüzey tesisatındaki kaçaklar araştırılır. Bunlar sorunu açıklamıyorsa boru hattı, çek valf ya da pompanın kendisi için pompanın kuyudan çıkarılması gerekir.

Dalgıç pompanın kondansatörünü kendim değiştirebilir miyim?

Kondansatör elektrik kesildikten sonra bile yük tutabilir ve yanlış değerde kondansatör motoru zorlayabilir. Bu nedenle değişim, pano kapağını açma ve ölçüm yapma bilgisine sahip bir ustaya bırakılmalıdır.

Kuyu suyu azaldığında pompayı daha derine indirmek çözüm olur mu?

Kuyunun derinliği ve yapısı izin veriyorsa pompanın daha derine indirilmesi mümkün olabilir. Ancak pompa kuyu dibine çok yaklaşırsa kum ve çamur çekme riski artar. Bu kararın kuyu kayıtları ve uzman görüşüyle verilmesi gerekir.

Dalgıç pompanız su basmıyorsa teklif formunu doldurarak kuyu ve pompa bilgilerinizi iletebilir, bölgenizdeki ustalardan teklif isteyebilirsiniz.